Bank nie przysyła kondolencji. Przysyła harmonogram spłat. Kilka tygodni po pogrzebie rodzina dostaje pismo, z którego wynika, że do spłaty zostało jeszcze 350 tysięcy złotych — i pierwszy odruch bywa zawsze ten sam: odrzućmy ten spadek. To odruch, który w przypadku kredytu we frankach potrafi kosztować kilkaset tysięcy złotych. Bo w umowie frankowej dziedziczy się nie tylko dług. Dziedziczy się także roszczenie przeciwko bankowi — a ono bywa warte znacznie więcej niż dług, który je przykrywa.

Co naprawdę wchodzi do spadku po frankowiczu

Zgodnie z art. 922 § 1 Kodeksu cywilnego prawa i obowiązki majątkowe zmarłego przechodzą z chwilą jego śmierci na spadkobierców. Przepis jest krótki i bezlitosny w obie strony — nie rozróżnia aktywów i pasywów. To oznacza, że po frankowiczu dziedziczy się jednocześnie dwie rzeczy, które w bilansie stoją po przeciwnych stronach.

Po stronie pasywów jest zobowiązanie z umowy kredytu. Obejmuje ono zarówno raty wymagalne jeszcze przed śmiercią kredytobiorcy, jak i te, które stają się wymagalne po tej dacie. Umowa nie wygasa — bank ma prawo oczekiwać dalszej, terminowej spłaty według dotychczasowego harmonogramu, z całym mechanizmem indeksacji lub denominacji włącznie.

Po stronie aktywów jest natomiast coś, o czym rodziny dowiadują się zwykle za późno: roszczenie o zwrot nienależnego świadczenia (art. 405 w związku z art. 410 k.c.). Jeżeli umowa zawierała klauzule abuzywne i jest nieważna, wszystko, co spadkodawca wpłacił bankowi przez kilkanaście lat, było świadczeniem nienależnym. Roszczenie o jego zwrot ma charakter czysto majątkowy — nie jest ściśle związane z osobą zmarłego — a więc podlega dziedziczeniu na ogólnych zasadach. Wraz z nim przechodzi na spadkobierców uprawnienie do żądania ustalenia, że umowa kredytu jest nieważna.

Sześć miesięcy, które przesądza o wszystkim

Prawo spadkowe daje spadkobiercy trzy możliwości (art. 1012 k.c.): przyjęcie spadku wprost, przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza albo odrzucenie spadku. Oświadczenie składa się w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania — najczęściej od powzięcia wiadomości o śmierci bliskiej osoby (art. 1015 § 1 k.c.).

Bierność nie jest neutralna, ale od ponad dekady nie jest już katastrofalna. Dla spadków otwartych od 18 października 2015 r. brak oświadczenia w terminie oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza, a więc z ograniczeniem odpowiedzialności do wartości stanu czynnego spadku (art. 1015 § 2 w zw. z art. 1031 § 2 k.c.). Wcześniej milczenie oznaczało przyjęcie proste — o czym niżej.

Nowelizacja obowiązująca od 15 listopada 2023 r. usunęła dwie pułapki proceduralne. Po pierwsze, do zachowania sześciomiesięcznego terminu wystarczy złożenie przed jego upływem samego wniosku do sądu o odebranie oświadczenia — nie trzeba już zdążyć ze złożeniem oświadczenia (art. 1015 § 1¹ k.c.). Po drugie, jeżeli oświadczenie wymaga zezwolenia sądu, bieg terminu ulega zawieszeniu na czas trwania tego postępowania (art. 1015 § 1² k.c.). Uproszczono także odrzucanie spadku w imieniu małoletnich dzieci.

Wariant	Zakres odpowiedzialności	Kiedy ma sens przy kredycie CHF
Przyjęcie wprost	Pełna, całym majątkiem osobistym, także ponad wartość spadku.	Praktycznie nigdy. Nie daje żadnej przewagi nad wariantem poniżej.
Z dobrodziejstwem inwentarza (wariant domyślny)	Całym majątkiem osobistym, ale do wysokości stanu czynnego spadku ustalonego w wykazie lub spisie inwentarza.	W zdecydowanej większości spraw frankowych. Zachowuje roszczenie wobec banku, ograniczając ryzyko.
Odrzucenie spadku	Brak. Spadkobierca traktowany jest tak, jakby nie dożył otwarcia spadku — traci jednak także wszystkie aktywa.	Tylko gdy analiza umowy wykaże brak podstaw do jej podważenia, a majątek spadkowy realnie nie pokrywa długów.

Najdroższy błąd: odrzucenie spadku, w którym kredyt był aktywem

Odrzucenie spadku to decyzja, którą trudno cofnąć. Oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku nie może być odwołane (art. 1018 § 2 k.c.). Uchylenie się od jego skutków jest możliwe wyłącznie wtedy, gdy zostało złożone pod wpływem błędu lub groźby, wymaga zatwierdzenia przez sąd i obwarowane jest własnym terminem (art. 1019 k.c.). Sądy podchodzą do tego rygorystycznie: błąd co do wartości spadku, wynikający z zaniechania własnych ustaleń, zwykle nie wystarcza.

A teraz najważniejsze. W typowej sprawie frankowej pismo z banku pokazuje dług — a rzeczywistość ekonomiczna pokazuje nadpłatę. Poniższy przykład opiera się na realiach umowy z 2007 r., przy dzisiejszych kursach franka rzędu 4,6–4,7 zł.

Element	Kwota
Kapitał wypłacony przez bank w 2007 r.	300 000 zł
Suma rat wpłaconych do dnia śmierci kredytobiorcy	400 000 zł
Saldo „do spłaty” według pisma banku	350 000 zł
Rozliczenie po prawomocnym stwierdzeniu nieważności (400 000 zł zwrotu od banku minus 300 000 zł zwrotu kapitału)	+100 000 zł
Różnica między jednym a drugim scenariuszem	ok. 450 000 zł

Do tego dochodzą odsetki ustawowe za opóźnienie liczone od wezwania banku do zapłaty oraz — co dla rodziny często ważniejsze niż sama kwota — wykreślenie hipoteki i mieszkanie wolne od obciążeń. Spadkobierca, który w takiej sytuacji odrzuci spadek, nie „ucieka od długu”. Oddaje aktywo warte kilkaset tysięcy złotych osobie, która wejdzie w jego miejsce w kolejności dziedziczenia — a jeżeli odrzucą wszyscy, ostatecznie gminie albo Skarbowi Państwa.

Nie jest to spekulacja oparta na wyjątkowych rozstrzygnięciach. Sprawy frankowe od kilku lat kończą się wygraną kredytobiorców w zdecydowanej większości przypadków — dane branżowe i statystyki sądowe konsekwentnie wskazują odsetek rzędu 95–98% korzystnych wyroków w pierwszej instancji, a linia orzecznicza jest utrwalona zarówno przez Sąd Najwyższy, jak i przez Trybunał Sprawiedliwości UE. To nie znaczy, że każda umowa nadaje się do podważenia. Znaczy, że decyzję o odrzuceniu spadku należy podejmować po analizie umowy, a nie przed nią.

Formalności: od aktu zgonu do legitymacji procesowej

Żeby cokolwiek zrobić z kredytem — negocjować z bankiem, zamówić dokumenty, złożyć pozew — spadkobierca musi najpierw formalnie wykazać, że jest spadkobiercą. Służą do tego dwie drogi.

Akt poświadczenia dziedziczenia u notariusza

Droga szybsza — sprawę można zamknąć w jeden dzień. Wymaga jednak, by wszyscy spadkobiercy stawili się osobiście u notariusza i byli zgodni co do kręgu dziedziczących. Akt uzyskuje moc prawomocnego postanowienia sądu z chwilą zarejestrowania w Rejestrze Spadkowym. Nie zadziała, gdy w rodzinie jest spór, gdy któryś ze spadkobierców przebywa za granicą i nie może się stawić, ani gdy w grę wchodzi dziedziczenie na podstawie testamentu szczególnego.

Sądowe stwierdzenie nabycia spadku

Droga wolniejsza, ale możliwa zawsze — także przy konflikcie, nieznanym miejscu pobytu któregoś ze spadkobierców czy wątpliwościach co do testamentu. Wniosek składa się do sądu rejonowego ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Opłata stała od wniosku wynosi 100 zł, do tego dochodzi 5 zł opłaty za wpis w Rejestrze Spadkowym. Postępowanie kończy się postanowieniem, które po uprawomocnieniu pełni tę samą funkcję co akt notarialny.

Wykaz inwentarza czy spis inwentarza

Przy przyjęciu z dobrodziejstwem inwentarza zakres odpowiedzialności wyznacza wartość stanu czynnego spadku. Ustala się ją na dwa sposoby. Wykaz inwentarza spadkobierca sporządza samodzielnie — składa go w sądzie lub przed notariuszem, na urzędowym formularzu, wskazując przedmioty należące do spadku i długi. Jest szybki i tani. Spis inwentarza sporządza komornik na zlecenie sądu; jest wiarygodniejszy w sporze z wierzycielem, ale wiąże się z wynagrodzeniem komornika obciążającym spadkobierców.

Dokumenty, których nie ma w domu — jak je zdobyć

Największą praktyczną barierą dla spadkobierców nie jest prawo, tylko papier. Umowa sprzed kilkunastu lat bywa zagubiona, historia spłat istnieje wyłącznie w systemie banku, a osoba, która wszystko wiedziała, już nie żyje.

Punktem wyjścia jest ten sam art. 922 § 1 k.c.: skoro spadkobierca wstępuje w prawa i obowiązki strony umowy, bank nie może wobec niego zasłaniać się tajemnicą bankową w zakresie, w jakim informacja dotyczy odziedziczonego stosunku prawnego. Takie stanowisko zajmuje Prezes Urzędu Ochrony Danych Osobowych, wskazując, że spadkobierca jest „osobą, której dotyczą informacje objęte tajemnicą” w rozumieniu art. 104 ust. 3 Prawa bankowego, oraz orzecznictwo sądów powszechnych — m.in. Sąd Apelacyjny w Lublinie w wyroku z 7 lipca 2020 r. (I ACa 366/19). Zakres dostępu bywa przedmiotem sporu, gdy chodzi o pełną historię rachunku osobistego zmarłego, natomiast w odniesieniu do dziedziczonej umowy kredytu podstawa jest mocna.

Wniosek do banku należy złożyć na piśmie, załączając odpis skrócony aktu zgonu oraz prawomocne postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia. Warto od razu wskazać pełny zakres żądanych dokumentów — banki realizują wnioski dosłownie i nie uzupełniają ich z własnej inicjatywy.

Ostatnia pozycja tej listy wygląda niepozornie, a bywa najcenniejsza w całej sprawie. Wrócimy do niej przy przedawnieniu.

Trzy scenariusze procesowe

1. Kredytobiorca zmarł, nie składając pozwu

Najczęstszy układ. Spadkobiercy wchodzą w sytuację prawną spadkodawcy i mogą samodzielnie wytoczyć powództwo — o ustalenie nieważności umowy oraz o zapłatę kwot wpłaconych bankowi. Roszczenie o zapłatę obejmuje zarówno raty uiszczone przez zmarłego, jak i te, które po jego śmierci zapłacili już sami spadkobiercy. Fakt regularnego spłacania rat po otwarciu spadku niczego nie przekreśla — nie jest uznaniem długu ani rezygnacją z roszczeń.

2. Kredytobiorca zmarł w trakcie procesu

Sprawa nie upada i nie zaczyna się od nowa. Sąd, powziąwszy wiadomość o śmierci strony, zawiesza postępowanie z urzędu (art. 174 § 1 pkt 1 k.p.c.), a następnie podejmuje je z udziałem następców prawnych po ustaleniu kręgu spadkobierców (art. 180 § 1 pkt 1 k.p.c.). Wszystkie dotychczasowe czynności — złożone dowody, opinie biegłych, przesłuchania — pozostają w mocy. Spadkobiercy wstępują na miejsce zmarłego i kontynuują sprawę.

Praktyczna konsekwencja jest jednak taka, że długość zawieszenia zależy wyłącznie od tempa postępowania spadkowego. Im szybciej rodzina uzyska akt poświadczenia dziedziczenia lub postanowienie sądu, tym krócej sprawa stoi. To argument za notariuszem wszędzie tam, gdzie krąg spadkobierców jest bezsporny.

3. Kredyt został w całości spłacony za życia spadkodawcy

Wbrew intuicji — to również sprawa do prowadzenia. Spłata kredytu nie sanuje nieuczciwych postanowień umownych i nie pozbawia roszczenia o zwrot nadpłaconych kwot. Argument banków, jakoby wykonanie umowy oznaczało akceptację jej warunków, jest sprzeczny z założeniem dyrektywy 93/13/EWG, zgodnie z którym nieuczciwy warunek nie wiąże konsumenta od samego początku. Spadkobiercy dziedziczą to roszczenie tak samo jak każde inne prawo majątkowe.

Ta kategoria spraw jest w Polsce systematycznie niedoszacowana — z danych publikowanych przez banki wynika, że sporem sądowym objęto zaledwie kilka procent spłaconych umów frankowych. W przypadku spadkobierców odsetek jest jeszcze niższy, bo rodziny zwyczajnie nie wiedzą, że po zamkniętym i „rozliczonym” kredycie zostało coś do odzyskania. Jeżeli w dokumentach po bliskiej osobie znalazła się umowa kredytu we frankach — nawet spłacona wiele lat temu — warto ją przesłać do bezpłatnej analizy, zanim trafi do makulatury.

Czy spadkobierca traci ochronę konsumencką?

To pytanie zadaje sobie niemal każdy spadkobierca prowadzący własną działalność gospodarczą — i to pytanie podnoszą banki w odpowiedziach na pozew. Odpowiedź wynika z konstrukcji samej kontroli abuzywności.

Oceny, czy postanowienie umowne jest niedozwolone, dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy (art. 385² k.c.). Potwierdził to Sąd Najwyższy w uchwale siedmiu sędziów z 20 czerwca 2018 r. (III CZP 29/17). Skoro tak, to znaczenie ma status osoby, która umowę zawierała — czyli spadkodawcy. Jeżeli zaciągał kredyt jako konsument na własne cele mieszkaniowe, klauzule przeliczeniowe były bezskuteczne od samego początku, jeszcze zanim ktokolwiek pomyślał o dziedziczeniu.

Spadkobierca nie zawiera nowej umowy. Wstępuje w istniejący stosunek prawny w takim kształcie, w jakim ten stosunek istniał — a więc obarczony wadą, która powstała w 2007 roku. Jego własny status zawodowy, to, czy mieszka w kredytowanym lokalu, czy go wynajmuje, nie zmienia oceny umowy. Zmieniać może natomiast ocenę niektórych roszczeń podatkowych i sposobu korzystania z nieruchomości, o czym niżej.

Warto jednak wiedzieć, że jest to obszar, w którym banki konsekwentnie próbują budować linię obrony. To jeden z tych elementów sprawy, gdzie jakość argumentacji w pozwie realnie przekłada się na czas trwania procesu.

Czy wszyscy spadkobiercy muszą pozywać razem?

Przez lata był to realny problem: wystarczyło, że jedno z rodzeństwa nie chciało się angażować, i cała sprawa stawała w miejscu. Sąd Najwyższy rozstrzygnął tę wątpliwość dwiema uchwałami z października 2023 r.

W uchwale z 19 października 2023 r. (III CZP 12/23) przesądzono, że w sprawie przeciwko bankowi o ustalenie nieważności umowy kredytu nie zachodzi po stronie powodowej współuczestnictwo konieczne wszystkich kredytobiorców. Sąd Najwyższy wskazał m.in., że powołanie się na nieważność umowy z powodu klauzul abuzywnych jest indywidualnym uprawnieniem każdego konsumenta, a prawo nie może zmuszać kredytobiorców do jednomyślności. Tydzień później, uchwałą z 26 października 2023 r. (III CZP 156/22), potwierdzono brak współuczestnictwa koniecznego również w sprawach o zapłatę.

Choć uchwały dotyczą bezpośrednio współkredytobiorców, ich logika w pełni obejmuje sytuację spadkobierców — sąd nie musi czekać, aż do sprawy przystąpią wszyscy uprawnieni.

Gdy zmarł jeden z dwojga kredytobiorców

Umowy frankowe podpisywali najczęściej małżonkowie, nierzadko z dołączonymi rodzicami dla podniesienia zdolności kredytowej. Śmierć jednego ze współkredytobiorców tworzy układ, w którym żyjący małżonek występuje w podwójnej roli: jako pierwotna strona umowy i jednocześnie jako spadkobierca drugiej strony.

Odpowiedzialność współkredytobiorców wobec banku jest solidarna (art. 366 k.c.) — bank może żądać całości świadczenia od każdego z nich. Po śmierci jednego z małżonków ustaje wspólność majątkowa, a udział zmarłego w majątku wspólnym wchodzi do spadku, dziedziczony zwykle przez małżonka i dzieci. Żyjący małżonek pozostaje więc dłużnikiem z własnego tytułu i dodatkowo odpowiada za odziedziczoną część zobowiązania.

Po stronie roszczeń wygląda to lustrzanie i znacznie korzystniej: żyjącemu małżonkowi przysługuje własne roszczenie o zwrot wpłaconych świadczeń oraz odziedziczony udział w roszczeniu zmarłego. W praktyce procesowej najczystszym rozwiązaniem jest wspólny pozew żyjącego małżonka i pozostałych spadkobierców — pozwala rozliczyć całość umowy w jednym postępowaniu i uniknąć sporów o to, komu przypada jaka część zasądzonej kwoty.

Hipoteka — najtrudniejszy element układanki

Hipoteka nie wygasa wraz ze śmiercią kredytobiorcy i nie znika przez samo przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Obciąża nieruchomość niezależnie od tego, czyją stała się własnością, i jest jawna dla każdego, kto zajrzy do księgi wieczystej.

Dopóki umowa nie zostanie prawomocnie uznana za nieważną, spadkobiercy funkcjonują w konfiguracji nieprzyjemnej: odpowiadają osobiście w granicach stanu czynnego spadku, ale bank zachowuje pełne prawo zaspokojenia się z mieszkania na podstawie art. 74 ustawy o księgach wieczystych i hipotece. To dlatego samo „bezpieczne” przyjęcie spadku nie rozwiązuje problemu — rozwiązuje go dopiero usunięcie podstawy hipoteki.

Co dzieje się z hipoteką po wygranej

Hipoteka jest prawem akcesoryjnym — zabezpiecza konkretną wierzytelność. Jeżeli sąd prawomocnie stwierdzi, że umowa kredytu jest nieważna, odpada wierzytelność, którą hipoteka miała zabezpieczać, a tym samym odpada podstawa jej istnienia. Wpis w księdze wieczystej nie znika jednak automatycznie — trzeba złożyć wniosek o wykreślenie.

Standardowo bank wydaje wówczas oświadczenie o zgodzie na wykreślenie hipoteki, czyli tzw. list mazalny. Jeżeli odmawia lub zwleka — a zdarza się to zwłaszcza wtedy, gdy rozważa skargę kasacyjną — zgoda banku nie jest konieczna. Do wniosku wieczystoksięgowego wystarczy dołączyć odpis prawomocnego wyroku, z którego sentencji wynika nieważność umowy stanowiącej podstawę wpisu. Sąd wieczystoksięgowy jest związany prawomocnym orzeczeniem innego sądu, a Sąd Najwyższy w uchwale z 8 września 2021 r. (III CZP 28/21) przesądził, że domniemanie zgodności wpisu z rzeczywistym stanem prawnym — także w odniesieniu do wpisu hipoteki — może zostać wzruszone jako przesłanka rozstrzygnięcia również w innej sprawie cywilnej niż postępowanie o uzgodnienie treści księgi wieczystej.

Jeżeli spadkobiercy planują sprzedaż mieszkania, sekwencja ma znaczenie finansowe. Nieruchomość obciążona hipoteką zabezpieczającą kredyt frankowy jest sprzedawalna, ale kupujący i jego bank negocjują cenę z uwzględnieniem ryzyka, a mechanizm rozliczenia wymaga porozumienia z wierzycielem hipotecznym. Sprzedaż po prawomocnym wyroku i wykreśleniu hipoteki odbywa się na zupełnie innych warunkach cenowych — to jedna z kalkulacji, które warto przeprowadzić przed wystawieniem ogłoszenia.

Ubezpieczenie na życie: sprawdź, zanim zapłacisz kolejną ratę

Przy kredytach hipotecznych zawieranych w latach 2005–2008 polisa na życie z cesją na rzecz banku była powszechnym elementem zabezpieczenia. Problem w tym, że rodziny często o niej nie wiedzą — składka bywała pobierana razem z ratą albo jednorazowo doliczona do kwoty kredytu, a dokumenty polisowe zaginęły razem z resztą teczki.

Mechanizm jest prosty: cesja oznacza, że świadczenie z polisy trafia do banku i pomniejsza zadłużenie, a nie do kieszeni rodziny. Z punktu widzenia spadkobierców to i tak realna korzyść — zmniejsza dług spadkowy, za który w przeciwnym razie odpowiadaliby oni sami. Jeżeli suma ubezpieczenia przewyższy zadłużenie, nadwyżka powinna trafić do uposażonych lub do spadkobierców; warunki tego rozliczenia określa umowa i OWU.

Jest jeszcze kwestia, o której mówi się rzadko, a która potrafi mieć wymierne znaczenie: jeżeli świadczenie z polisy trafiło do banku, a następnie sąd stwierdzi nieważność umowy kredytu, kwota ta staje się elementem rozliczenia między stronami. Podobnie jak składki ubezpieczeniowe i prowizje pobrane na podstawie nieważnej umowy. Dlatego zestawienie wszystkich świadczeń — nie tylko rat kapitałowo-odsetkowych — należy skompletować jeszcze przed sformułowaniem żądania pozwu.

Podatki: trzy różne daniny, trzy różne terminy

Podatek od spadków i darowizn

Najbliższa rodzina — małżonek, zstępni, wstępni, pasierb, rodzeństwo, ojczym i macocha — korzysta z pełnego zwolnienia z art. 4a ustawy o podatku od spadków i darowizn, niezależnie od wartości nabytego majątku. Warunek jest jeden, za to bezwzględny: zgłoszenie nabycia na formularzu SD-Z2 w terminie sześciu miesięcy. Termin ten liczy się nie od daty śmierci, lecz od dnia uprawomocnienia się postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia.

Każdy spadkobierca składa formularz odrębnie, wykazując wartość swojego udziału. Przekroczenie terminu do niedawna oznaczało bezpowrotną utratę zwolnienia i opodatkowanie jak w I grupie podatkowej. Od 2026 r. przepisy przewidują możliwość przywrócenia terminu, jeżeli podatnik uprawdopodobni brak winy w jego uchybieniu — to jednak wyjątek, nie plan awaryjny.

PIT po wygranej sprawie

Zwrot rat kapitałowo-odsetkowych po stwierdzeniu nieważności umowy nie jest przychodem. Nieważność działa wstecz — umowę traktuje się tak, jakby nigdy nie została zawarta, a zwrot ma charakter restytucyjny, nie przysparzający. Nie ma tu czego wykazywać w zeznaniu rocznym.

Zasądzone od banku odsetki ustawowe za opóźnienie korzystają ze zwolnienia przewidzianego w art. 21 ust. 1 pkt 95b ustawy o PIT. Zwrot kosztów postępowania sądowego również nie generuje przychodu podatkowego.

Ugoda z umorzeniem części zadłużenia

Tu logika jest odwrotna. Umorzenie długu oznacza realne przysporzenie, a więc co do zasady przychód podlegający opodatkowaniu. Wyjątek wynika z rozporządzenia Ministra Finansów z 11 marca 2022 r. w sprawie zaniechania poboru podatku dochodowego od niektórych dochodów związanych z kredytem hipotecznym udzielonym na cele mieszkaniowe. Zaniechanie działa z mocy prawa, ale przy spełnieniu wszystkich warunków — m.in. przeznaczenia kredytu na jedną inwestycję mieszkaniową, udzielenia go przed 15 stycznia 2015 r. przez podmiot nadzorowany przez KNF oraz braku wcześniejszego skorzystania z tej preferencji. Obowiązywanie rozporządzenia było wielokrotnie przedłużane — jego aktualny status należy sprawdzić przed podpisaniem ugody.

Przedawnienie: dwa zegary i jeden dokument, który o nich decyduje

Po stwierdzeniu nieważności umowy każdej ze stron przysługuje odrębne roszczenie o zwrot spełnionego świadczenia. Ta konstrukcja — tzw. teoria dwóch kondykcji — została ostatecznie potwierdzona uchwałą pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r. (III CZP 25/22), wcześniej zaś uchwałą z 7 maja 2021 r. (III CZP 6/21). Konsument dochodzi zwrotu całości wpłaconych kwot, a nie nadwyżki ponad kapitał; bank musi samodzielnie zgłosić swoje roszczenie o zwrot kapitału.

Skoro są dwa roszczenia, są też dwa zegary przedawnienia — i biegną według zupełnie różnych reguł.

Roszczenie	Termin	Początek biegu
Konsumenta (spadkodawcy, a po nim spadkobierców)	6 lat (art. 118 k.c.)	Nie wcześniej niż od chwili, w której konsument dowiedział się lub rozsądnie mógł się dowiedzieć o nieuczciwym charakterze warunku umownego — zgodnie z utrwaloną linią orzeczniczą TSUE. W sprawach frankowych zarzut przedawnienia roszczeń konsumenta bywa więc skuteczny wyjątkowo rzadko.
Banku o zwrot kapitału	3 lata (działalność gospodarcza)	Od dnia następującego po dniu, w którym kredytobiorca po raz pierwszy zakwestionował wobec banku związanie postanowieniami umowy — a więc zwykle od pierwszej reklamacji lub wezwania do zapłaty.

Ten drugi wiersz to obszar najintensywniejszej aktywności orzeczniczej ostatnich lat. Trybunał Sprawiedliwości UE potwierdził, że prawo Unii dopuszcza rozpoczęcie biegu przedawnienia roszczenia banku od dnia pierwszego zakwestionowania umowy przez konsumenta (sprawy połączone C-261/25 Ścierbek i C-262/25 Drózdzik). Wcześniejsze wyroki z tej samej linii dotyczyły przerwania biegu przedawnienia przez wczesny pozew banku (C-752/24 Jangielak), skutków oświadczenia konsumenta składanego przed sądem (C-901/24 Falucka) oraz dopuszczalności uwzględnienia przedawnionego roszczenia banku ze względów słuszności na podstawie art. 117¹ k.c. (C-753/24 Rzepacz).

Warto też mieć świadomość, że sposób wzajemnego rozliczenia stron po stwierdzeniu nieważności — w tym reguły naliczania odsetek za opóźnienie — pozostaje przedmiotem dalszych pytań prejudycjalnych kierowanych do Trybunału. To argument nie za czekaniem, lecz za rzetelnym skonstruowaniem żądania pozwu, ponieważ moment i sposób wezwania banku do zapłaty realnie przekłada się na wysokość zasądzonych odsetek.

Ugoda z bankiem czy sąd? Dla spadkobierców rachunek wygląda inaczej

Banki chętnie proponują ugody, także rodzinom zmarłych kredytobiorców. Konstrukcja typowej propozycji jest zawsze podobna: przewalutowanie salda na złote po ustalonym kursie i dalsza spłata według oprocentowania złotowego, ewentualnie z umorzeniem części zadłużenia. Ugoda kończy spór szybciej i bez ryzyka procesowego. Kończy go jednak na poziomie długu, nie na poziomie zwrotu.

Różnica jest zasadnicza. Po ugodzie zwykle zostaje kredyt — mniejszy, w złotych, ale wciąż do spłaty, wciąż z hipoteką w księdze wieczystej. Po prawomocnym stwierdzeniu nieważności zostaje rozliczenie: bank zwraca to, co otrzymał, spadkobiercy zwracają wypłacony kapitał, hipoteka podlega wykreśleniu. W przykładzie z początku tego tekstu różnica między jednym a drugim rozwiązaniem sięgała blisko pół miliona złotych.

Do tego dochodzą trzy okoliczności specyficzne dla spadkobierców. Po pierwsze, ugodę musi podpisać komplet uprawnionych — a przy skłóconej rodzinie to bariera trudniejsza niż proces, w którym, jak wskazał Sąd Najwyższy, jednomyślność nie jest wymagana. Po drugie, umorzenie części zadłużenia w ugodzie ma skutki podatkowe, których stwierdzenie nieważności nie wywołuje. Po trzecie, ugoda zamyka drogę do dochodzenia dalszych roszczeń — także tych, o których rodzina jeszcze nie wie, bo nie przeanalizowała historii spłat.

Nie oznacza to, że ugoda jest zawsze złym wyborem. Bywa racjonalna przy krótkim pozostałym okresie kredytowania, przy pilnej potrzebie sprzedaży nieruchomości albo gdy analiza umowy wykaże słabsze podstawy do jej podważenia. Rzecz w tym, żeby porównać obie ścieżki liczbowo, a nie decydować na podstawie samego brzmienia oferty. Nasza kancelaria przedstawia klientom obie kalkulacje — z ugody i z wyroku — zanim rekomenduje którąkolwiek.

Uczciwie trzeba dodać, co przemawia po stronie ugody: czas. Postępowanie w pierwszej instancji trwa dziś średnio około roku, przy czym w części sądów wyraźnie krócej. Problemem pozostają apelacje banków, składane masowo mimo przegrywalności szacowanej na poziomie bliskim 99% — apelacja wydłuża oczekiwanie na prawomocność zwykle o kolejne kilkanaście miesięcy.

Plan działania krok po kroku

Krok	Czynność	Termin
1	Zgłoszenie zgonu w banku i uzyskanie pisemnej informacji o stanie zobowiązania oraz o powiązanych ubezpieczeniach	Niezwłocznie
2	Przeszukanie dokumentów zmarłego: umowa, aneksy, polisy, korespondencja z bankiem i reklamacje	Pierwsze tygodnie
3	Analiza umowy pod kątem klauzul abuzywnych i wstępne wyliczenie roszczenia	Przed upływem 6 miesięcy
4	Decyzja o przyjęciu lub odrzuceniu spadku — świadoma, oparta na wyniku analizy	6 miesięcy od dowiedzenia się o powołaniu
5	Akt poświadczenia dziedziczenia u notariusza lub wniosek o stwierdzenie nabycia spadku	Równolegle z krokiem 4
6	Zgłoszenie SD-Z2 do urzędu skarbowego (najbliższa rodzina)	6 miesięcy od uprawomocnienia postanowienia lub rejestracji aktu
7	Wniosek do banku o pełną dokumentację kredytową i zaświadczenia o spłatach	Po uzyskaniu tytułu spadkowego
8	Reklamacja i wezwanie banku do zapłaty — z podaniem konkretnej kwoty roszczenia	Przed pozwem
9	Pozew o ustalenie nieważności umowy i zapłatę	Po skompletowaniu dokumentacji
10	Po prawomocnym wyroku: rozliczenie z bankiem i wykreślenie hipoteki z księgi wieczystej	Etap końcowy

Krok ósmy zasługuje na osobną uwagę. Orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości UE wskazuje, że odsetki za opóźnienie należą się konsumentowi od momentu, w którym bank otrzymał wezwanie wskazujące konkretną kwotę dochodzonego roszczenia — dopiero wtedy jest w stanie ocenić zakres swojego potencjalnego zobowiązania. Ogólnikowa reklamacja bez wyliczenia to stracone miesiące odsetkowe, które przy sześciocyfrowych roszczeniach oznaczają realne dziesiątki tysięcy złotych.

Siedem błędów, które kosztują spadkobierców najwięcej

1. Odrzucenie spadku bez analizy umowy. Decyzja nieodwracalna, podjęta na podstawie jednego pisma z banku, w sytuacji, gdy realny bilans umowy bywa dodatni.
2. Przekonanie, że dobrodziejstwo inwentarza chroni mieszkanie. Chroni majątek osobisty spadkobiercy, ale nie nieruchomość obciążoną hipoteką.
3. Czekanie z pozwem na zakończenie działu spadku. Dział nie jest przesłanką dochodzenia roszczeń — a spory rodzinne o mieszkanie potrafią ciągnąć się latami.
4. Uznanie, że spłacony kredyt to sprawa zamknięta. Roszczenie o zwrot nadpłaconych kwot istnieje niezależnie od tego, że umowa została w całości wykonana.
5. Nieszukanie polisy na życie. Ubezpieczenie z cesją na bank bywa aktywne, a rodzina o nim nie wie, bo składkę pobierano razem z ratą. Nikt nie zgłosi szkody za spadkobierców.
6. Przegapienie sześciomiesięcznego terminu na SD-Z2. Termin biegnie od uprawomocnienia postanowienia lub rejestracji aktu, nie od daty śmierci — i właśnie dlatego bywa mylony.
7. Wysłanie do banku reklamacji bez wyliczenia roszczenia. Odsetki za opóźnienie zaczynają biec dopiero od wezwania wskazującego konkretną kwotę.

Najczęściej zadawane pytania

Czy śmierć kredytobiorcy powoduje umorzenie kredytu frankowego?

Nie. Zobowiązanie nie wygasa — wchodzi do spadku jako dług spadkowy i obejmuje zarówno raty wymagalne przed śmiercią, jak i te przypadające po niej. Dług może natomiast zostać pokryty w całości lub w części przez ubezpieczenie na życie z cesją na bank, jeżeli takie ubezpieczenie było zawarte i ubezpieczyciel uzna swoją odpowiedzialność.

Czy spadkobiercy mogą pozwać bank, jeśli zmarły nigdy tego nie zrobił?

Tak. Roszczenie o zwrot świadczeń spełnionych na podstawie nieważnej umowy ma charakter majątkowy i podlega dziedziczeniu. Spadkobiercy mogą samodzielnie wystąpić z powództwem o ustalenie nieważności umowy oraz o zapłatę — obejmującym zarówno raty zapłacone przez spadkodawcę, jak i te uiszczone już przez nich samych.

Co się stanie ze sprawą, jeśli kredytobiorca zmarł w trakcie procesu?

Sąd zawiesza postępowanie z urzędu, a po ustaleniu kręgu spadkobierców podejmuje je z ich udziałem. Wszystkie dotychczasowe czynności procesowe zachowują moc — sprawa nie zaczyna się od nowa. Długość przerwy zależy przede wszystkim od tempa postępowania spadkowego.

Ile mam czasu na odrzucenie spadku i co się stanie, jeśli nic nie zrobię?

Sześć miesięcy od dnia, w którym dowiedziałeś się o tytule swojego powołania do spadku. Brak oświadczenia w tym terminie oznacza — dla spadków otwartych od 18 października 2015 r. — przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza, czyli z ograniczeniem odpowiedzialności do wartości stanu czynnego spadku. Do zachowania terminu wystarczy złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia.

Czy przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza chroni odziedziczone mieszkanie przed bankiem?

Nie. Ograniczenie odpowiedzialności dotyczy odpowiedzialności osobistej spadkobiercy. Wierzyciel hipoteczny może dochodzić zaspokojenia z nieruchomości obciążonej hipoteką bez względu na ograniczenia wynikające z prawa spadkowego (art. 74 ustawy o księgach wieczystych i hipotece). Trwale rozwiązuje ten problem dopiero prawomocne stwierdzenie nieważności umowy i wykreślenie hipoteki.

Czy odrzucenie spadku zamyka sprawę raz na zawsze?

Praktycznie tak. Oświadczenie o odrzuceniu spadku nie może być odwołane. Uchylenie się od jego skutków jest możliwe wyłącznie w razie błędu lub groźby, wymaga zatwierdzenia przez sąd i podlega własnym, krótkim terminom. Dlatego decyzję warto podejmować po analizie umowy, a nie przed nią. Odrzucenie przez wszystkich uprawnionych powoduje ponadto przejście spadku na dalszych spadkobierców, w tym potencjalnie na małoletnie dzieci.

Czy wszyscy spadkobiercy muszą zgodzić się na pozew?

Nie. Zgodnie z uchwałami Sądu Najwyższego z 19 i 26 października 2023 r. w sprawach przeciwko bankowi o ustalenie nieważności umowy oraz o zapłatę nie zachodzi po stronie powodowej współuczestnictwo konieczne wszystkich kredytobiorców. Wyrok jest jednak skuteczny wyłącznie wobec stron procesu, dlatego wspólne działanie — tam, gdzie jest możliwe — pozostaje rozwiązaniem korzystniejszym.

Czy bank musi wydać spadkobiercy dokumentację kredytową zmarłego?

W zakresie dotyczącym odziedziczonej umowy kredytu — tak. Spadkobierca wstępuje w prawa i obowiązki strony umowy, a bank nie może zasłaniać się wobec niego tajemnicą bankową co do informacji objętych tym stosunkiem prawnym. Do wniosku należy dołączyć akt zgonu oraz prawomocne postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia.

Czy można podważyć umowę, jeśli kredyt został spłacony jeszcze przed śmiercią kredytobiorcy?

Tak. Całkowita spłata kredytu nie usuwa wadliwości umowy ani nie pozbawia roszczenia o zwrot nienależnie pobranych kwot. Nieuczciwy warunek umowny nie wiąże konsumenta od samego początku, a wykonanie umowy nie oznacza akceptacji jej warunków. Roszczenie o zwrot dziedziczy się na zasadach ogólnych.

Czy spadkobierca prowadzący firmę traci ochronę konsumencką?

Nie powinien. Abuzywność postanowienia ocenia się według stanu z chwili zawarcia umowy, a więc decydujący jest status spadkodawcy jako konsumenta w dacie podpisania kredytu. Spadkobierca wstępuje w istniejący stosunek prawny w takim kształcie, w jakim on istniał. Banki podnoszą jednak w tej kwestii zarzuty procesowe, dlatego argumentację w pozwie należy przygotować starannie.

Czy trzeba zapłacić podatek od odzyskanych od banku pieniędzy?

Zwrot rat po stwierdzeniu nieważności umowy nie stanowi przychodu — ma charakter restytucyjny. Zasądzone odsetki ustawowe za opóźnienie korzystają ze zwolnienia na podstawie art. 21 ust. 1 pkt 95b ustawy o PIT, a zwrot kosztów procesu nie jest przychodem. Inaczej wygląda sytuacja przy ugodzie z umorzeniem części zadłużenia — tam co do zasady powstaje przychód, objęty jednak zaniechaniem poboru podatku przy spełnieniu warunków określonych w rozporządzeniu Ministra Finansów.

Ile trwa sprawa frankowa spadkobierców?

Postępowanie w pierwszej instancji trwa obecnie średnio około roku, choć różnice między sądami są znaczne. Doliczyć należy czas potrzebny na przeprowadzenie postępowania spadkowego oraz na uzyskanie dokumentacji z banku. Jeżeli bank złoży apelację — a robi to nadal w większości spraw, mimo bardzo wysokiej przegrywalności — oczekiwanie na prawomocność wydłuża się zwykle o kolejne kilkanaście miesięcy.

Czy odziedziczone mieszkanie z kredytem frankowym można sprzedać?

Tak, ale hipoteka pozostaje wpisana w księdze wieczystej do czasu jej wykreślenia, co wpływa na cenę i wymaga uzgodnienia mechanizmu rozliczenia z bankiem. Sprzedaż po prawomocnym stwierdzeniu nieważności umowy i wykreśleniu hipoteki odbywa się na nieporównanie lepszych warunkach. Kolejność tych czynności warto zaplanować przed wystawieniem nieruchomości na sprzedaż.

Podstawa prawna i orzecznictwo

Przepisy

• Ustawa z 23 kwietnia 1964 r. — Kodeks cywilny: art. 118, art. 366, art. 385¹–385², art. 405, art. 410, art. 922 § 1, art. 1012, art. 1015 (w tym § 1¹ i § 1²), art. 1018 § 2, art. 1019, art. 1031 § 2, art. 117¹
• Ustawa z 17 listopada 1964 r. — Kodeks postępowania cywilnego: art. 174 § 1 pkt 1, art. 180 § 1 pkt 1
• Ustawa z 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece: art. 3 ust. 1, art. 10, art. 65 ust. 1, art. 74
• Ustawa z 29 sierpnia 1997 r. — Prawo bankowe: art. 104
• Ustawa z 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn: art. 4a, art. 4c, art. 7, art. 14
• Ustawa z 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych: art. 21 ust. 1 pkt 95b, art. 45 ust. 3a
• Rozporządzenie Ministra Finansów z 11 marca 2022 r. w sprawie zaniechania poboru podatku dochodowego od niektórych dochodów (przychodów) związanych z kredytem hipotecznym udzielonym na cele mieszkaniowe
• Ustawa z 28 lipca 2023 r. o zmianie ustawy — Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. 2023 poz. 1615)
• Dyrektywa Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich

Orzecznictwo Sądu Najwyższego

• Uchwała składu 7 sędziów SN z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17 — ocena abuzywności według stanu z chwili zawarcia umowy
• Uchwała SN z 8 września 2021 r., III CZP 28/21 — wzruszenie domniemania zgodności wpisu hipoteki z rzeczywistym stanem prawnym
• Uchwała składu 7 sędziów SN z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21 — teoria dwóch kondykcji
• Uchwała SN z 19 października 2023 r., III CZP 12/23 — brak współuczestnictwa koniecznego w sprawie o ustalenie nieważności umowy kredytu
• Uchwała SN z 26 października 2023 r., III CZP 156/22 — brak współuczestnictwa koniecznego w sprawie o zapłatę
• Uchwała pełnego składu Izby Cywilnej SN z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22 — brak możliwości zastąpienia klauzul abuzywnych, teoria dwóch kondykcji, początek biegu przedawnienia roszczenia banku, brak wynagrodzenia za korzystanie z kapitału

Orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości UE

• C-520/21 — brak roszczenia banku o wynagrodzenie za korzystanie z kapitału
• C-28/22 — przedawnienie i zarzut zatrzymania w sporach frankowych
• C-140/22 — skutki oświadczenia konsumenta o świadomości konsekwencji nieważności
• C-82/21 — początek biegu przedawnienia roszczeń konsumenta
• C-746/24 (Gryczara) — koszty procesu obciążające konsumenta pozwanego przez bank
• C-902/24 (Herchoski) — zarzut potrącenia zgłaszany przez bank
• C-752/24 (Jangielak), C-753/24 (Rzepacz), C-901/24 (Falucka) — przerwanie i uwzględnianie przedawnienia roszczenia banku o zwrot kapitału
• C-261/25 (Ścierbek) i C-262/25 (Drózdzik) — początek biegu przedawnienia roszczenia banku od pierwszego zakwestionowania umowy przez konsumenta